ਉਮਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਹਿਰ 'ਚ ਉਰਦੂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੈਣ ਲੱਗਾ

ਬਠਿੰਡਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ

ਭਾਵੇਂ ਉਰਦੂ ਜਬਾਨ ਦੀ ਪੜਾਈ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਹੀ ਖਾਤਿਆਂ ਦੇ ਉਰਦੂ 'ਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਹਿਰ 'ਚ ਕਦਰ ਪੈਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਕੋਲ 1887 ਤੱਕ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ 1955 ਤੋਂ 1960 ਤੱਕ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਇਸੇ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਰਦੂ 'ਚ ਹੈ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਥਾਣਿਆਂ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਲਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਜਹਾਨੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੇਲੇ ਔਕੜਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਇੱਕ ਦਰਜ਼ਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਕਾਨੂੰਗੋ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ 'ਤਾਰਨਹਾਰ' ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਧਰੋਂ ਵੀ ਉਰਦੂ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ ਤਾਂ ਆਖਰ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਦੇ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਰਦੂ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਹੁਣ ਵੇਲੇ ਵਿਰਲੇ ਵਾਂਝੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਚੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁੱਝ ਦੀ ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਨੇ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਇਹ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਰਦੂ ਵਾਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਿਸ ਤੋਂ ਪੜਾਉਣਗੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪੇਪਰ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਖੜ•ੇ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਸਿਹਤ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੇ ਉਰਦੂ 'ਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 'ਚ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿੰਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕਈ ਇਸ ਜਹਾਨੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਨੂੰਗੋ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਰੂਪਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਮੁਲਾਜਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਨਕ ਰਾਜ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸਮੇਤ ਅੱਧੀ ਦਰਜ਼ਨ ਉਰਦੂ ਦੇ 'ਆਲਮਾਂ' ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਅਫਸੋਸ ਜਾਹਿਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੇਂ ਪਟਵਾਰੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਗੋ ਤਾਂ ਉਰਦੂ ਸਿੱਖਣ 'ਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਗੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਦਕਾ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਨੇ ਇਧਰ ਮੂੰਹ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਰਦੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਉਰਦੂ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਇਸੇ ਤਰ•ਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਉਰਦੂ 'ਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜਨ ਲਈ ਉਰਦੂ ਪੜਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਲ•ਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਥਾਣਾ ਨਥਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 1893 'ਚ ਬਣਿਆ। ਬਾਕੀ ਥਾਣਿਆਂ 'ਚ ਉਰਦੂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ 1950 ਤੱਕ ਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਥਾਣਾ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਅਜਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 1960 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਾਜ ਉਰਦੂ 'ਚ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੂਲ ਥਾਣਾ 'ਚ 1898 'ਚ ਅਤੇ ਰਾਮਾ ਥਾਣਾ 1912 'ਚ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਬਾਲਿਆਂਵਾਲੀ, ਨੇਹੀਆਂਵਾਲਾ, ਥਾਣਾ ਸਦਰ ਅਤੇ ਥਾਣਾ ਦਿਆਲਪੁਰਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚਲੇ ਸੂਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਹਦਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਲੁੜੀਂਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਰਦੂ ਮਾਹਿਰ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਲਾਜਮਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਲੱਭਣੇ ਔਖੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ। ਕਮਾਲੂ ਸਵੈਚ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿਤਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਖਾਤਰ 4-5 ਗੇੜੇ ਮਾਰਨੇ ਪਏ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਬਣਿਆ। ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲੈਣਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਰਦੂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਲੱਭਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਬਜੁਰਗ ਨਕਸ਼ਾ ਨਵੀਸ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਵੀ ਉਰਦੂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਈ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸਾਂ 'ਚ ਵੀ ਉਰਦੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਅਦਾਲਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਤਾ ਤਰਜਮਾਂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਬਣਵਾਏ ਹਨ। ਜਿਲ•ਾ ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ ਤੇ ਐਚ. ਐਚ. ਮਾਨ, ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਕਾਨੂੰਗੋ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ 'ਚੋਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਉਰਦੂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ-ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ 
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿਲ•ੇ 'ਚ 5 ਦਰਜ਼ਨ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਮੁਲਾਜਮ ਉਰਦੂ ਰਿਕਾਰਡ ਸਬੰਧੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉਰਦੂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਪਾਇਆ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ 'ਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਰਦੂ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ-ਯਾਸੀਨ ਮਲਿਕ
ਅਲ ਕਰੀਮ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਯਾਸੀਨ ਮਲਿਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੁਬਾਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਰਦੂ ਦੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੀ ਬਣੇਗਾ।