ਵਕਤ ਦੀ ਗਰਦਿਸ਼ 'ਚ ਠੱਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ ਠੱਪੇ ਵਾਲੇ ਛਾਪੇਖਾਨੇ

ਬਠਿੰਡਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ
ਛਪਾਈ ਖੇਤਰ 'ਚ ਆਈ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਫਸੈਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਪਸਾਰੇ ਸਦਕਾ ਟਰੈਡਲ ਠੱਪੇ ਵਾਲੇ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਵਕਤ ਦੀ ਗਰਦਿਸ਼ 'ਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਜਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਡ, ਲੈਟਰਪੈਡ, ਬਿੱਲ ਬੁੱਕਾਂ, ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਕਾਰਡ, ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਛਪਦੀ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫਸੈਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਬਾੜ 'ਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਹਿਜ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਰਸੀਦਾਂ ਤੇ ਨੰਬਰ ਲਾਉਣ, ਡਾਈ ਕਟਿੰਗ ਤੇ ਲਿਫਾਫੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ•ਾਂ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਬਚੇ ਵੀ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਗਾਹਕੀ ਵਿਰਲੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਛਪਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਛਾਪਕ ਤੇ ਪੂਨਾ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1978 'ਚ ਇਹ ਮਸ਼ੀਨ ਲਗਾਈ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੁਣ ਇਹ ਯਾਦ ਹੀ ਬਨਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਐਨੀਂ ਸਰਦਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਹੰਗਾਮੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸੂਰਤ 'ਚ ਲੋਕ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਛਪਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪੇਪਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 24 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਚਲਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਫਸੈਟ ਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਕਰੀਨ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਆਫਸੈਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਠੱਪ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੈੱਸਾਂ ਤੇ ਛਪਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਟਰ ਕੰਪੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਜ਼ਨਾਂ ਮੁਲਾਜਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਇਹਨਾਂ ਛਾਪਾਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਆਈਆਂ ਨਵੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਖਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਕਬਾੜ 'ਚ ਵੇਚਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਬਜੁਰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਛਪਾਈ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿੱਕਾ ਲੁਧਿਅਣਾ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਆਦਿ ਦੇ ਜਿੰਨਾਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਤਰ•ਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿੱਲ ਬੁੱਕਾਂ ਤੇ ਲੈਟਰ ਹੈਂਡਾਂ ਲਈ ਫੋਟੋਆਂ, ਲੋਗੋ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਰਕੇ ਵਾਲੇ ਬਲਾਕ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਣਵਾਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਚਲਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਰੀਗਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਛਪਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਖਬਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸਾਂ 'ਚ ਇਨਕਲਾਬ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
ਨਲਵਾ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਭਗਤਾ ਭਾਈ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਠੱਪੇ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ 5 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਟਰੈਡਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਾਜੀ ਤਕਨੀਕ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਹੁਣ ਆਫਸੈਟ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਤਾਂ ਟਰੈਡਲ ਤੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਮਾਂ ਵਧੇਰੇ ਲਗਦਾ ਸੀ ਦੂਸਰੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਘਟੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵੇਚਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਿਫਾਫੇ ਜਾਂ ਮਠਿਆਈ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਹੀ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਟਿਕਟਾਂ ਤੇ ਨੰਬਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨੇ ਭਗਤਾ ਭਾਈ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੈਡਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਠੱਪੇ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਚਲਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਆਫਸੈਟ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਅਪ੍ਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਵੀ ਖੁੱਲੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਠੱਪੇ ਵਾਲੇ ਛਾਪੇਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਆਫਸੈਟ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਤ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਨਾ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੱਸ ਉਹ ਕੰਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਤਾਂ ਇੱਧਰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਈਨ 'ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਈ ਸੀ ਤਾਂ 50-60 ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੰਮ ਲੱਖਾਂ 'ਚ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਹਾਂਨਗਰ ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਕਿਸੇ ਜਮਾਨੇ 'ਚ 100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਧੀ ਦਰਜ਼ਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਜਿੰਨਾਂ 'ਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮਾੜੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂੜ ਕੇ ਗੱਡੀ ਰੇੜ• ਰਹੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਵਿਆਜ ਤੇ ਕਰਜੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਚਦੇ ਟਰੈਡਲ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।