ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ

ਬਠਿੰਡਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ
ਪੰਜਾਬ ਭਰ 'ਚ ਹਜਾਰਾਂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਚੁੱਲੇ ਬਲਦੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਦਿਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰੇਕ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ' ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਹੈ। ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਛਾਬੜਾ ਪੈਲੇਸ 'ਚ ਲੱਗੇ ਕਰਾਫਟ ਮੇਲੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਹੱਥ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਸਟਾਲ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਗਰਮੱਲ ਨਾਂਅ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਇਹ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਪੀੜੀਆਂ ਦਰ ਪੀੜੀਆਂ ਇਸ ਧੰਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਗਰਮੱਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਵਾਲਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਯੁੱਗ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਧਾਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਬਲਕਿ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਬਨਵਾਉਣ ਲਈ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈ ਦੇ ਕੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਵਕਤ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੰਦਾਜ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਗਰਦਿਸ਼ 'ਚ ਲੈ ਆਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਕਾਰੀਗਰ ਕੁਰਮ, ਵਰਗੇ ਉੱਤਮ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਚਮੜੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰੀ, ਲੰਬੀ ਨੋਕ ਵਾਲੀ, ਨਹੁੰ ਕੱਟ ਅਤੇ ਖੋਸੇ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ•ਾਂ ਦੇ ਡਿਜਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਾਬਿਲੇ ਗੌਰ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜਾ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੁੱਤੀ ਹਰੇਕ ਦੀ ਪਹੁੰਚ 'ਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਤਲਾ, ਅੱਡੀ ਤੇ ਪੰਜਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਤਲਾ ਹੁਣ ਵੀ ਕੱਚੇ ਸੂਤ ਨਾਲ ਹੱਥੀ ਸਿਉਂਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਸ਼ੀਨ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਜੋ ਤਲੇ ਦੀ ਸਿਲਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਰੰਗਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮੜੇ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧੀਆ ਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਣ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਚਮੜਾ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰ ਮੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪੋਸ਼ ਘਰਾਣਿਆਂ 'ਚ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਮਾਈ ਦੀ ਖਾਤਰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਇਹੋ ਵਜ•ਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ•ਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਜਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਮਾਲਾ ਵੀ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟ ਗਈ ਹੈ ਇਸਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਹੈ। ਮਹਿੰਗੀ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੇ ਬੂਟ ਤੇ ਚੱਪਲਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਚਮੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਬਨਾਉਟੀ ਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਲੈਦਰ ਨੇ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਸਲੀ ਚਮੜੇ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਸਸਤਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਚੰਗੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਾਰਨ ਵਧੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਰੇਟਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਸਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ ਮਹਿੰਗੀ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜੀ ਮਹਿੰਗੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਬੂਟਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਧੰਦੇ 'ਚ ਹੁਣ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਗਰ ਮੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟ ਕੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਬਜੁਰਗ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਉਂਗਲਾ ਤੇ ਗਿਨਣ ਜੋਗੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁੱਤੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰਾਂ 'ਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਇੱਧਰੋਂ ਮੂੰਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨ ਲੱਗੀ ਬਲਕਿ ਨਫਰਤ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 30 ਕੁ ਵਰ•ੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਤਸਰ, ਅਬੋਹਰ ਅਤੇ ਫਾਜਿਲਕਾ ਆਦਿ 'ਚ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਗਿਣਵੇਂ ਚੁਣਵੇਂ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਹ ਵੀ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਕਿੱਤੇ 'ਚ ਗਾਲ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਨਾਗਰ ਮੱਲ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੰਮ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਰਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਚਮੜਾ ਸਨਅਤ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੱਤੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੁੱਝ ਕੁ ਘਰਾਣਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਸਲ 'ਚ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਜੇਕਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਕੇ ਫਿਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਵੇਚਦੇ।