ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ''ਬਠਿੰਡਾ''

ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ,ਬਠਿੰਡਾ

ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਕਿਸਨੇ ਗੱਡੀ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧੁੰਦ 'ਚ ਹੈ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਹੌਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਨੰਗਪਾਲ ਦੇ ਪੋਤੇ ਬਿਨੇਪਾਲ ਨੇ 1800 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤੇ ਵਜੀਰ ਠੰਢੂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ 'ਬ-ਠੰਢੂ' ਨਾਂਅ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜੋ ਕਿ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ 'ਬਠਿੰਡਾ' ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਂਅ 'ਵਿਕਰਮਗੜ' ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੱਟੀ ਰਾਓ ਰਾਜਪੂਤ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਰਾਜ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ। ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਭਟਿੰਡਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਿਆ ਇਹ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਤਾਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਬਨਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਜਾਦੇ 'ਬੀਕਾ' ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਧੁੰਨੀ 'ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ 15 ਏਕੜ ਰਕਬੇ 'ਚ 150 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਲਾਹੌਰ, ਫਿਲੌਰ ਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਤਬੀਅਤ ਦੀ ਜਾਮਨੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਸੀਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਿਲਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਕੱਲ ਇੱਟ-ਇੱਟ ਹੋ ਕੇ ਖਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਇਸਤੇ ਬੈਨੀਪਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ, ਫੌਲਾਦ ਤੁਬਰਚਾ, ਅਲਤੂਨੀਆਂ, ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲ ਤੱਕ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਝੁੱਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਰਜੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਮਟੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ  ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਵੀਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜਕੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਮਮਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਸੰਦਲੀ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ ਖੇਡਕੇ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਬਠਿੰਡਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 70ਵਿਆਂ 'ਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਦੇ ਲੰਘਣ ਜੋਗੀ ਸੜਕ ਚਹੁੰਮਾਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੱਟਾ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਸੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਿਰਕੀ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਸਿਰਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧੋਬੀ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਧੋਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਬਲਕਿ ਇਹਨਾਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ 'ਚ ਲਿਸ਼-ਲਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਦਿਓ ਕੱਦ ਇਲਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ, ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਓ ਕੱਦ ਸ਼ੋਅ ਰੂਮਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਤੇ ਕੌਮੀ ਖਾਦ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਨਿੱਕਲਿਆ ਧੂੰਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਬਣੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜਾਂ 'ਚ ਫੈਲੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ 'ਬਠਿੰਡੇ' ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕੱਕਾ ਰੇਤਾ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਹਰਿਆਲੇ ਪਾਰਕਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਦੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੇਲਵੇ ਰਾਹੀਂ 1890 'ਚ ਤੇ ਸੜਕ 1952 'ਚ ਜੁੜ ਸਕਿਆ ਪਰ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਵੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। 1943 'ਚ ਬਣੀ ਫਿਲਮ 'ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਧੁੰਮੇ ਖਾਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਓਪੇਰੇ ਦੀ ਪਿਰਤ ਵੀ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਜਿਆਦਾ ਜੋਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੁੱਝ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂਹੀਓ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ ਤੇ ਮਿਹਰ ਮਿੱਤਲ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਜਿਹਨ 'ਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀਆਂ ਕਚਿਹਰੀਆਂ 'ਚ ਚਲਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਵੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਵੀ ਉੱਤਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਛਿਪਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਸਨਾਟਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਤ ਤੱਕ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਾਈ ਓਵਰਾਂ ਤੇ ਚਲਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਿਲ 24 ਘੰਟੇ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਚਲਦੇ ਧਰਨੇ/ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪ ਵੀ ਸਹਿਜ ਚਾਲੇ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਬਠਿੰਡਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬਦਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।