ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਗ੍ਰਹਿਣ

ਖਰਾਬ ਪਾਣੀਆਂ 'ਚ ਮਾਲਵਾ ਮੋਹਰੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ

ਬਠਿੰਡਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਮਾ
ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਝੁਰਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖ਼ਬਰ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ 42 ਫੀਸਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਤੇ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਪੁੱਜਾ ਹੈ। ਭਾਰੇ ਫਿਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਰ ਮਾਲਵਾ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਾਰਾਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰੇ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੌਫਨਾਕ ਤੱਥ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਊਰੋ ਆਫ ਸਾਇਲ ਸਰਵੇ ਤੇ ਲੈਂਡ ਯੂਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਟਰ ਗਰਾਊਂਡ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਕੁੱਲ 6107 ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵੱਲੋਂ 5160, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਊਰੋ ਵੱਲੋਂ 588 ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 359 ਨਮੂਨੇ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੰਜਾਈ ਯੋਗ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਸਲਾ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਏ ਇਸ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰੇਣੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿੱਚ 6.3 ਫੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 36.5 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਸਾਫ ਪਾਣੀ 51.3 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਰਾਬ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਵੇ (ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲਿ•ਆਂ) ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੋਨ ਵਿੱਚ 31.7 ਫੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ ਮਾਲਵਾ ਪੱਟੀ 'ਚ ਪੈਂਦੇ ਜ਼ਿਲ•ਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਸਬੰਧੀ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸਿੰਜਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਕੇਵਲ 9.7 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ•ਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 16.7 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਸਿੰਜਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੇਰੇ 'ਚ ਹੈ। ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਵਿੱਚੋਂ 42.7 ਫੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਸ਼ੋਰੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ•ਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬਲਾਕ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਜੱਦੀ ਹਲਕੇ ਲੰਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਕੋਟਭਾਈ ਖੇਤਰ ਦਾ ਤਾਂ 60 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਰਕਬਾ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ, ਅਬੋਹਰ, ਸੰਗਤ ਤੇ ਝੁਨੀਰ ਬਲਾਕਾਂ ਦਾ 40 ਤੋਂ 60 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 45.2 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਜ਼ਿਲਿ•ਆਂ ਮੋਗਾ, ਬਰਨਾਲਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫਤਿਹਗੜ• ਸਾਹਿਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਮਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਾ 16.7 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ 73 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਤੇ ਫਤਿਹਗੜ• ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ 65.9 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ 70. 3 ਫੀਸਦੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਕਬਾ 38.4 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿੱਚ 38 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਲਵਾ ਪੱਟੀ ਮੋਹਰੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ 57.3 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤਰ ਫਿਕਰਮੰਦ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿਚਕਾਰ 38.9 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਅਪਰਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਤੇ ਬਿਸਤ ਦੋਆਬ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ 16.5 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬੇ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲਿ•ਆਂ ਦਾ 31.7 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿੱਚ 36.4 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਸੋਢੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ¸ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ
ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਪੀ. ਕੇ. ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਆ ਰਿਹਾ ਨਿਘਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਫੌਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੜਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦਾ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਬਿਜਲਈ ਚਾਲਕਤਾ (ਇਲੈਕਟਰੀਕਲ ਕੰਡਕਟੀਵਿਟੀ) ਅਤੇ ਸ਼ੋਰੇ ਦੇ ਅੰਸਾਂ (ਰੈਜ਼ੀਡੂਅਲ ਸੋਡੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖਾਰੇਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰੇ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ 29.3 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸਿੰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ 70.7 ਫੀਸਦੀ ਭਾਗ ਮੋਟਰਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ।

ਗਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ¸ ਐਡਵੋਕੇਟ ਬਾਂਸਲ

ਨਾਗਰਿਕ ਭਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ ਬਾਂਸਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਗਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ 'ਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬਾਂਸਲ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਏਗਾ।